भाव 2 · धन (Dhana)
2वा भाव — धन (Dhana) भाव — धन, कुटुंब, वाणी आणि अन्न दर्शवतो.
याचा नैसर्गिक कारक गुरु (Jupiter) आहे.
- कारक ग्रह
- गुरु (Jupiter)
- वर्गीकरण
- तटस्थ
आढावा
जन्मकुंडलीचे द्वितीय भाव (घर) ज्योतिष परंपरेत धन भाव (Dhana Bhava) म्हणून ओळखले जाते — संचित संपत्तीचे घर. लग्नापासून (ascendant) मोजले जाणारे हे भाव सप्तम भावासोबत मारक स्थान (maraka sthana — "मारक" किंवा आयुष्य मर्यादित करणारे स्थान) म्हणून वर्गीकृत केले जाते; हे संबोधन त्याच्या तटस्थ, कर्मदृष्ट्या वजनदार स्वभावाकडे निर्देश करते, कोणत्याही मूलतः पापी स्वभावाकडे नव्हे. हे केंद्र (kendra — कोनस्थ भाव) नाही किंवा त्रिकोण (trikona) नाही, आणि म्हणून त्या शुभ चतुर्थांशांचे स्तंभासारखे सामर्थ्य ते बहाल करत नाही; उलट ते पणफर (panapara — succedent) भाव आहे, जे साधनसंपत्तीच्या संचयाशी आणि धारणेशी संबंधित आहे. त्याचा नैसर्गिक कारक (karaka — significator) गुरु, बृहस्पति (Jupiter) आहे — विस्तार, पोषण आणि आशीर्वादाचा ग्रह, ज्याची संपत्ती आणि कुटुंबावरील कृपा सुप्रसिद्ध आहे. बृहत् पराशर होरा शास्त्र परंपरेत द्वितीय भावाला महत्त्व आहे कारण ते जातक जे गोळा करतो आणि धारण करतो त्याचे मापन करते — भौतिक पदार्थ, नातेवाईक, आणि ज्या वाणीद्वारे माणूस जगात वावरतो ती वाणीच — यामुळे हे भाव जगण्याच्या सुरक्षिततेचा पाया बनते.
कशाचे कारक
धन भाव सर्वप्रथम आणि सर्वाधिक प्रसिद्धपणे धन (dhana) खरे अर्थाने नियंत्रित करते — संचित संपत्ती, बचत, आणि राखीव ठेवलेली चल मालमत्ता, जी प्रवाहातील लाभांच्या एकादश भावापेक्षा वेगळी असते. यावरून ते आर्थिक स्थितीच्या संपूर्ण यंत्रणेपर्यंत विस्तारते: तरल मालमत्ता, मौल्यवान धातू, बँकेत ठेवलेली साधनसंपत्ती, आणि केवळ कमावण्याऐवजी जतन करण्याची क्षमता. ते कुटुंब (kutumba) — नजीकचे कुटुंबीय आणि आपले आश्रित, ज्या घरात माणूस समाविष्ट असतो आणि ज्याच्याप्रति जबाबदार असतो — याचे सूचन करते. शरीराच्या मस्तक भागाशी आणि त्याच्या कार्यांशी संबंधित अनेक सूचनांचा समूह याला जोडलेला आहे: चेहरा (मुख - mukha), तोंड, उजवा डोळा, जीभ, दात, आणि नाकपुड्या. तोंडातून वाणी (वाक् - vak) प्रवाहित होते — बोलण्याची, स्पष्ट अभिव्यक्तीची शक्ती, आणि त्याच्या विस्ताराने सत्यनिष्ठा, वक्तृत्व, आणि आपल्या बोललेल्या शब्दांचा पोत. तोंडाशी संबंधित अन्न (anna) आणि पोषण व सेवनाच्या भूक-वासना आहेत. फलदीपिका आणि पराशरी ग्रंथसंग्रह याला प्रारंभिक किंवा प्राथमिक शिक्षण, बालपणीचे पायाभूत ज्ञान, आणि आपली वैयक्तिक मूल्ये, नैतिक दृष्टी, तसेच माणूस जे धारण करतो व वापरतो ते कसे करावे हे घडवणारी कल्पनाशक्ती देखील नेमून देतात. एकत्रितपणे या सर्व गोष्टी द्वितीय भावाला पदार्थ, नातलग, वाणी आणि मूल्य यांचे आसन बनवतात.
या भावातील ग्रह
द्वितीय भावात स्थित असताना शुभ ग्रह (shubha grahas) आणि पापी किंवा क्रूर ग्रह (papa किंवा krura grahas) यांना शास्त्रीय प्रवृत्ती वेगळे ठरवतात. गुरु (बृहस्पति - Jupiter), नैसर्गिक कारक, इथे सामान्यतः उत्कृष्ट असतो, संपत्ती वाढवतो आणि कुटुंब व वाणीला आशीर्वादित करतो; शुक्र (Venus) देखील तसेच संचय, परिष्कृत वाणी, आणि अन्न व सुखसोयींच्या उपभोगाला अनुकूल असतो. सुस्थित बुध (Budha - Mercury) स्पष्ट, प्रभावी वाणी (वाक्) आणि व्यापारी कुशाग्रता तीक्ष्ण करतो, कारण हे भाव वाणी आणि गणनेशी निगडित आहे. चंद्र, वर्धमान (waxing) आणि निष्पीडित असल्यास, पोषक कौटुंबिक जीवन आणि स्थिर साधनांना आधार देतो. पापी ग्रहांमध्ये फळे अधिक मिश्र होतात: शनि (Shani - Saturn) साधनसंपत्ती मर्यादित करू शकतो किंवा मंद, शिस्तबद्ध, बचत करणारा स्वभाव देऊ शकतो, कधीकधी तुटक किंवा अडखळणाऱ्या वाणीसह; मंगळ (Mangala - Mars) कठोर किंवा स्पष्टवक्ती वाणी आणि आर्थिक अस्थिरता आणू शकतो, तरी तो आग्रही कमाईलाही चालना देऊ शकतो; सूर्य (Surya - the Sun) कौटुंबिक संपत्ती विखुरवू किंवा जाळू शकतो आणि आवाज कठोर करू शकतो, त्याचा एकाकी स्वभाव कुटुंबाशी अस्वस्थपणे बसतो. राहू आणि केतू, छाया ग्रह (chaya grahas — shadow planets), वाणी विकृत करतात आणि अपारंपरिक किंवा अस्थिर मालमत्ता निर्माण करतात. नेहमीप्रमाणे, ग्रहाची प्रतिष्ठा (dignity), दृष्टी, आणि युती या मूलभूत प्रवृत्तींमध्ये लक्षणीय बदल घडवतात.
भावेश
भावेश (bhavesha) — भावाचा स्वामी, इथे धनेश (dhanesha) किंवा द्वितीय भावाचा अधिपती — याचे तत्त्व असे मांडते की भाव आपली अभिवचनदत्त फळे मुख्यतः त्याच्या स्वामीच्या स्थिती आणि स्थानाद्वारे प्रदान करते. द्वितीय भावात समृद्ध सूचने असू शकतात, पण ती फळाला येतील की नाही हे त्याचा स्वामी कुठे बसला आहे, कोणत्या प्रतिष्ठेत, आणि कोणाच्या प्रभावाखाली यावर अवलंबून असते. उच्च (uccha — exalted), स्वक्षेत्र (svakshetra — own sign), किंवा केंद्रात वा त्रिकोणात उत्तम स्थित, निष्पीडित आणि शुभ ग्रहांच्या दृष्टीने युक्त असलेला धनेश विपुल संपत्ती, सामंजस्यपूर्ण कुटुंब, आणि आनंददायी, सत्यनिष्ठ वाणी सुरक्षित करतो. उलट, नीच (neecha — debilitated), अस्तंगत (astangata — combust), दुःस्थानात (dusthana — षष्ठ, अष्टम किंवा द्वादश या क्लेशाच्या भावांत) स्थित, किंवा पापी ग्रहांनी वेढलेला व त्यांच्या दृष्टीखालील द्वितीयेश क्षीण झालेली बचत, कौटुंबिक कलह, किंवा वाणी व आहारातील त्रास सुचवतो. द्वितीय भाव मारक स्थान असल्याने, त्याच्या स्वामीची स्थिती आयुष्यमान आणि असुरक्षित कालावधींवरही परिणाम करते — पराशरी ज्योतिष ज्या बाबीला काळजीपूर्वक हाताळते. मार्गदर्शक सूत्र असे की भाव आपल्या स्वामीच्या सामर्थ्यानुसार आणि मैत्रीपूर्ण संगतीनुसार भरभराटतो किंवा पीडित होतो, केवळ त्याच्या स्वतःच्या सूचनांच्या आधारावर एकाकीपणे नव्हे.
बल आणि सक्रियता
धन भावाचे सामर्थ्य अनेक एकत्र येणाऱ्या घटकांनी ठरवले जाते. प्रथम, त्याचे रहिवासी: भावात उपस्थित असलेले किंवा त्यावर दृष्टी टाकणारे शुभ ग्रह त्याला जोम देतात, तर अशमित (unmitigated) पापी ग्रह त्याला दुर्बल करतात, तरी प्रतिष्ठेत असलेला बलवान पापी ग्रह अजूनही फळ देऊ शकतो. दुसरे, त्याच्या स्वामीची — धनेशाची — स्थिती: त्याची प्रतिष्ठा (उच्चत्व, स्वराशी, मित्रराशी विरुद्ध नीचता किंवा अस्तंगतता), त्याचे भावस्थान, आणि तो ठेवत असलेली संगत. तिसरे, त्याला मिळणारी दृष्टी (drishti): शुभ दृष्टी, विशेषतः गुरूची, त्याला बळकट करते, तर शनि, मंगळ, किंवा राहू-केतू यांच्या पीडेने ते कमकुवत होते. मारक वर्गीकरणाचा अर्थ असा की त्याची फळे पदार्थाबरोबरच आयुष्यमानाच्या बाबींतही वजन बाळगतात. स्थिर मूल्यमापनापलीकडे, फळे काळ (kala — timing) द्वारे सक्रिय होतात. द्वितीयेशाची किंवा त्याच्या रहिवाशांची दशा (dasha — planetary period) किंवा अंतर्दशा (antardasha) भावाच्या बाबी — संपत्ती, कुटुंब, वाणी, अन्न — अग्रभागी आणते, त्यांच्या सामर्थ्यानुसार बऱ्या किंवा वाईट रीतीने. महत्त्वाच्या ग्रहांचे द्वितीय भावावर किंवा त्याच्या स्वामीवरील गोचर (gochara — transits) देखील घटनांना चालना देतात, तसेच गुरु आणि शनीचे गोचरही. योग्य वेळी बलवान भाव आपली अभिवचनदत्त विपुलता देतो; दुर्बल भाव कसोटीला लागतो.
वैदिक ज्योतिषात बारा भाव हे जीवनाचे क्षेत्र आहेत; ग्रहाची भाव-स्थिती त्याचे फळ कोठे प्रकट होईल हे दर्शवते.
वरील सर्व वर्णन धन भावाचे अमूर्त स्वरूपात, परंपरेने जसे मांडले आहे तसे, सांगते. आपल्या स्वतःच्या जन्मकुंडलीत (janma kundali — birth chart), द्वितीय भावाच्या शिखरावर (cusp) येणारी विशिष्ट राशी (rashi — sign), तिच्या स्वामीचे स्थान आणि प्रतिष्ठा, त्यात वास करणारे किंवा त्यावर दृष्टी टाकणारे कोणतेही ग्रह, आणि सध्या चालू असलेली महादशा (mahadasha) हे सर्व एकत्र येऊन हे भाव आपल्यासाठी प्रत्यक्षात कसे व्यक्त होते हे ठरवतात — संपत्ती सहज संचित होते का, कुटुंब आणि वाणी कशी उलगडते, आणि हे विषय केव्हा जिवंत होतात. सामान्य तत्त्वाऐवजी आपले स्वतःचे द्वितीय भाव पाहण्यासाठी, आपल्या जन्मतपशिलांवरून आपली कुंडली गणा; आणि त्याचा स्वामी, रहिवासी, आणि काळ आपल्या जीवनात एकत्र कसे विणले जातात हे समजून घ्यायचे असेल, तर संपूर्ण विश्लेषण ती खोली स्पष्ट करू शकते.