बुध (Mercury)
बुध (Mercury) हा एक नैसर्गिक सम ग्रह आहे, ज्याची विंशोत्तरी दशा 17 वर्षांची असते.
कारक म्हणून बुध (Mercury) बुद्धी, वाणी, व्यापार आणि संवाद दर्शवतो.
- स्वभाव
- सम
- स्वराशी
- मिथुन (Gemini) · कन्या (Virgo)
- उच्च राशी
- कन्या (Virgo)
- नीच राशी
- मीन (Pisces)
- मूलत्रिकोण
- कन्या (Virgo)
- विंशोत्तरी दशा
- 17 वर्षे
- रत्न (स्वामीचे)
- पाचू
आढावा
नवग्रहांमध्ये बुध हा आकाशीय दरबारातील कुमार अर्थात तरुण राजपुत्र मानला जातो — सूर्याच्या सर्वात जवळ वावरणारा शीघ्रगती ग्रह, आणि म्हणूनच राशिचक्रात तो सूर्यापासून फारसा दूर कधीच जात नाही. त्याचा मूळ स्वभाव सम (तटस्थ) आहे — शास्त्रग्रंथ सांगतात की तो ज्या ग्रहांबरोबर युती करतो किंवा ज्यांची दृष्टी त्याच्यावर पडते, त्यांचाच स्वभाव तो धारण करतो; शुभ ग्रहांबरोबर शुभ आणि पाप ग्रहांबरोबर पापी. तो बुद्धी (विवेकयुक्त बुद्धी), वाणी, तर्क आणि गोष्टींची जोडणी व विश्लेषण करण्याच्या क्षमतेचा कारक आहे. प्रतिमाशास्त्रात त्याचा वर्ण हिरवट सांगितला जातो, आणि कोंभ, कोवळे पान व बुद्धीच्या नाजूक लवचिकतेशी त्याचा संबंध जोडला जातो. विद्येच्या चतुर्थ भावाचा आणि व्यापाराच्या दशम भावाचा नैसर्गिक कारक असल्याने बुध भाषा, गणित आणि मनाच्या लीलेवर अधिकार गाजवतो; वाणी व वक्तृत्व हीदेखील त्याच्या सामान्य कारकत्वांपैकीच आहेत. त्याची शीघ्रता व चंचलता यांमुळे ग्रहांमध्ये तो अनुकूलनशीलता, चातुर्य आणि व्यापारी हुशारीचे मूर्त तत्त्व बनतो.
कारकत्व
बुध हा बुद्धी, वाच् (वाणी), वाणिज्य (वणिक्), गणना, ज्योतिष आणि विश्लेषणात्मक क्षमतांचा कारक आहे. तो विद्वान, विद्यार्थी, लेखक, लेखनिक (कारकून), वक्ते, व्यापारी, हिशेबनीस, राजदूत आणि मध्यस्थ यांचा कारक आहे — म्हणजे जे शब्द, आकडे व माहिती यांचा व्यवहार करतात, त्या सर्वांचा. नात्यांमध्ये शास्त्रीयदृष्ट्या त्याचा संबंध मातृपक्षातील नातेवाईकांशी तसेच बुद्धीच्या मित्रांशी व सहचरांशी जोडला जातो. शरीरात तो त्वचा, मज्जासंस्था, जीभ व स्पष्ट उच्चारण करणारी वाणीची इंद्रिये, आणि अभिव्यक्तीच्या शक्तींवर अधिकार गाजवतो. तो नैसर्गिकपणे चतुर्थ भावाचा (विद्या, शिक्षण, स्थिर मन) आणि दशम भावाचा (वाणिज्य) कारक आहे; आणि वाणी, विवेक व अल्प प्रवास हेदेखील त्याच्या कारकत्वांपैकीच आहेत. त्याच्या कारकत्वांमध्ये शिक्षण, चातुर्य, विनोदबुद्धी, अनुकूलनशीलता आणि तपशीलवार व पद्धतशीर कामाची क्षमता यांचा समावेश होतो. जिथे कुंडलीत स्पष्ट तर्कशक्ती, वक्तृत्व, व्यापारी सूझ किंवा शास्त्रीय अचूकता तपासायची असते, तिथे सर्वप्रथम बुधाच्या स्थितीचा विचार केला जातो, कारण तो स्वतःच विवेकी बुद्धीचा ग्रह आहे.
प्रतिष्ठा आणि स्थान
बुध दोन राशींचा स्वामी आहे: मिथुन — त्याचे वायुतत्त्वी, द्विस्वभावी दिवसाचे घर, आणि कन्या — त्याचे पृथ्वीतत्त्वी घर. ग्रहांमध्ये अनन्य असे वैशिष्ट्य त्याचे हे की तो उच्च आणि मूलत्रिकोण दोन्ही एकाच राशीत — कन्येत — धारण करतो. पहिल्या पंधरा अंशांत तो उच्चीचा असतो (पंधराव्या अंशी त्याची परमोच्च स्थिती), त्यानंतर लगेच येणाऱ्या अंशांत (सोळाव्या ते विसाव्या) त्याचा मूलत्रिकोण भाग पडतो, आणि उर्वरित भाग त्याचे स्वक्षेत्र बनतो. मीन राशीत — गुरूच्या घरात — तो नीच होतो, जिथे विसकळीत अंतःप्रेरणा त्याच्या तीक्ष्ण विश्लेषणाला बाजूला सारते. बलवान व निर्दोष बुध — प्रतिष्ठित, केंद्र किंवा त्रिकोणात, शुभ ग्रहांशी युती करणारा — स्वच्छ बुद्धी, तत्पर चातुर्य, वक्तृत्व, गणिती कौशल्य आणि विद्या व व्यापारात यश देतो. दुर्बल किंवा पीडित बुध — नीच, सूर्यसान्निध्याने अस्त (दग्ध), किंवा पाप ग्रहांशी युत — पीडेच्या स्रोत व बलानुसार गोंधळलेला तर्क, दोषपूर्ण किंवा अडखळणारी वाणी, मज्जातणाव, शब्दांतील अविश्वसनीयता, किंवा आकलनातील मंदपणा दर्शवू शकतो.
भावांमध्ये
केंद्रस्थानांत (१, ४, ७, १०) बुध बलवान असतो, आणि निर्दोष असताना शुभ ग्रह असल्याने प्रतिष्ठा, बुद्धिमत्ता व सुस्पष्ट अभिव्यक्तीत भर घालतो; शास्त्रीयदृष्ट्या केंद्रातील शुभ ग्रह संपूर्ण कुंडलीला बल देतो, आणि लग्नात किंवा दशमात बसलेला बुध विद्वत्ता, लेखन व वाणिज्य यांना अनुकूल असतो. त्रिकोणांत (१, ५, ९) तो सर्वात पूर्णपणे बहरतो — सूक्ष्म, सुसंस्कृत बुद्धी, मंत्र, गणित व विद्येतील प्रावीण्य, आणि मनाद्वारे प्राप्त होणारे पूर्वपुण्याचे आशीर्वाद देतो. दुःस्थानांत (६, ८, १२) त्याचा नाजूक स्वभाव अधिक सहजपणे ताणला जातो: षष्ठ भाव वादविवादातील धूर्तता आणि सेवा किंवा हिशेबातील कौशल्य देऊ शकतो, तर अष्टम व द्वादश भाव बुद्धीला संशोधन, गूढविद्येकडे वळवू शकतात, किंवा पीडित असल्यास चिंताग्रस्त, विखुरलेल्या विचारांकडे नेऊ शकतात. तो सर्वात स्वाभाविकपणे चतुर्थ व दशम भावाच्या विषयांवर — विद्या, स्थिर मन व वाणिज्य यांवर — प्रभाव टाकतो.
आपल्या दशेत
बुधाची विंशोत्तरी महादशा सतरा वर्षे चालते. जेव्हा बुध सुस्थित असतो — प्रतिष्ठित, केंद्र किंवा त्रिकोणात बलवान, आणि निर्दोष — तेव्हा त्याची दशा शिक्षण, उत्तीर्ण होणाऱ्या परीक्षा, लेखन, वक्तृत्व, अध्यापन, व्यापार व व्यवसायातील वृद्धी, बुद्धी-संवाद-संपर्कजाळ्यांद्वारे लाभ, आणि एकंदरीत आनंदी, मानसिकदृष्ट्या सक्रिय असा जीवनाचा काळ आणते; तिच्या अंतर्दशा मग तो ज्या भावांचा स्वामी आहे व ज्यांत बसला आहे, त्यांनुसार वाणिज्य, पत्रव्यवहार, करार व अभ्यासातील संधी उलगडतात. जेव्हा बुध कुस्थित असतो — नीच, दग्ध, किंवा पाप ग्रहांशी युत — तेव्हा हाच काळ मज्जासंबंधी किंवा त्वचेचे विकार, अडखळणारी वाणी, गैरसमजातून उद्भवणारे वाद, अस्थिर व्यवसाय, अनिर्णय आणि विखुरलेले प्रयत्न आणू शकतो. नेहमीप्रमाणेच अंतर्दशेचे स्वामी फळाला रंग देतात: शुभ अंतर्दशानाथ फळ मृदू करतो, तर पापी अंतर्दशानाथ ते तीव्र करतो. दुसऱ्या कुण्या ग्रहाच्या दशेतील बुधाची भुक्तीदेखील मन, वाणी व देवाणघेवाणीच्या विषयांना अशाच प्रकारे गती देते.
उपाय
बुधाला प्रसन्न करण्याचे पारंपरिक उपाय हे चिंतन-मननासाठीचे साहाय्यक शिस्तपालन म्हणून सुचवले जातात, हमखास फळ देणारे उपाय म्हणून नव्हे. शास्त्रीय रत्न म्हणजे पाचू (मरकत/पन्ना), जो सोन्यात जडवून पारंपरिकपणे बुधवारी — त्याच्या वारी — धारण करतात; दानात हिरवे मूग, हिरवे वस्त्र व विद्येची साधने अनुकूल मानली जातात, तसेच लहान विद्यार्थ्यांना भोजन देणे किंवा भेटवस्तू देणे शुभ मानले जाते. त्याच्या मंत्रसाधनेत बुध बीजमंत्र व त्याला उद्देशून असलेले पौराणिक स्तोत्र यांचा समावेश होतो, जे बुधवारी पठण करावे; काहीजण विष्णूचीदेखील उपासना करतात, ज्यांच्याशी बुधाचा संबंध जोडला जातो. तरीही योग्य ज्योतिषी नेहमी सर्वप्रथम ग्रहाची वास्तविक स्थिती तपासतो: ज्याच्या कुंडलीत बुध कार्येश-पापग्रह आहे, किंवा नीच वा वाईट स्थानी आहे, अशा व्यक्तीसाठी रत्नाद्वारे त्याला बल देणे उपकारक होण्याऐवजी उलट त्रासदायक ठरू शकते, म्हणून सावधगिरी अत्यावश्यक आहे. सर्वात सुरक्षित शिस्त ही आचरणातील आहे — सत्य, संयमित वाणी, अभ्यास, आणि चंचल मनाला स्थिर करणे — जी कुंडली कशीही असो, कुणाचेही नुकसान करत नाही.
वैदिक ज्योतिषात नऊ ग्रह हे गतिशील कारक आहेत, ज्यांची स्थिती आणि दशा जीवनातील घटनांचा काळ ठरवतात.
वरील सर्व काही म्हणजे केवळ मुळाक्षरे आहेत; तुमची स्वतःची कुंडली हे त्यातून बनणारे वाक्य आहे. बुध तुम्हाला आशीर्वाद देतो की त्रास, हे संपूर्णपणे त्याच्या विशिष्ट स्थितीवर अवलंबून असते: तो कोणत्या भावात बसला आहे आणि तुमच्या लग्नापासून कोणत्या भावांचा स्वामी आहे, तो कोणत्या राशीत व नवांशात आहे, त्याची प्रतिष्ठा (स्व, उच्च, नीच की सम), सूर्यसान्निध्यातील त्याच्या दग्धतेचे प्रमाण, तो कोणत्या ग्रहांशी युती करतो किंवा कोणत्या ग्रहांची दृष्टी त्याला मिळते, आणि षड्बलातील त्याचे बल. एका लग्नासाठी पंचमात उच्चीचा बुध आणि दुसऱ्या लग्नासाठी अष्टमात नीच व दग्ध बुध — ही दोन पूर्णतः वेगवेगळी जीवने असतात. यात भर घाला चालू असलेल्या विंशोत्तरी दशा व भुक्तीची, ज्या त्याचे वचन कधी फळाला येईल हे ठरवतात. जबाबदार ज्योतिषी कोणत्याही एका नियमावर विसंबून न राहता या सर्वांचा एकत्रित विचार करतो; ग्रह हे एक अक्षर आहे, आणि केवळ संपूर्ण कुंडलीच त्याचा अर्थ स्पष्ट करते.